Βιοποικιλότητα · ΓΕΩΡΓΙΑ · Εφημεριδα Βήμα

Χωρίς «διαβατήριο» για τις ξένες αγορές, τα ελληνικά αρωματικά και φαρμακευτικά φυτά…


Της Μάχης Τράτσα στο ΒΗΜΑ

Χωρίς «διαβατήριο» για τις ξένες αγορές, τα ελληνικά αρωματικά και φαρμακευτικά φυτά και οι παραγωγοί τους χάνουν μια χρυσή ευκαιρία για επιχειρηματική ανάπτυξη. Η απουσία Εθνικού Καταλόγου Ποικιλιών οδηγεί σε αδυναμία κατοχύρωσης δικαιωμάτων στον χώρο και υπονομεύει την ανάπτυξη του κλάδου στη χώρα μας. Ενός κλάδου ο οποίος παγκοσμίως ξεπερνά σε τζίρο τα 20 δις ευρώ. Μόνο οι εισαγωγές αιθέριων ελαίων που πραγματοποιούνται ανά τον πλανήτη φτάνουν τα 2 δισεκατομμύρια ευρώ.

Τα τελευταία χρόνια όσες προσπάθειες έγιναν για τη δημιουργία Εθνικού Καταλόγου για τα αρωματικά φυτά δεν τελεσφόρησαν ποτέ καθώς προέκυπταν τεχνικές δυσκολίες. Τους τελευταίους μήνες ωστόσο, στις αρμόδιες υπηρεσίες του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων παλεύουν να ξεπεράσουν ορισμένα νομικά ζητήματα προκειμένου να καταφέρουν να εντάξουν ορισμένες ποικιλίες αρωματικών φυτών σε έναν άλλο Εθνικό Κατάλογο, εκείνον των τοπικών ποικιλιών, ο οποίος είναι σχεδόν έτοιμος.  

Με τις νέες ξενόφερτες ποικιλίες να κερδίζουν διαρκώς έδαφος στην εγχώρια παραγωγή και αγορά αγροτικών προϊόντων, ένας εθνικός πλούτος -τα αρωματικά και φαρμακευτικά φυτά- παραμένει αναξιοποίητος.  Η αρώνια, η στέβια, τα νάσι και άλλες ξενόφερτες καλλιέργειες καταλαμβάνουν ολοένα και περισσότερο χώρο, κυρίως από το 2011 και μετά. Άλλωστε, επί υπουργίας Κώστα Σκανδαλίδη, οι υπηρεσίες του υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης υλοποίησαν μελέτες για εξωτικά είδη, όπως η αλόη, το μάνγκο, οι χουρμάδες, και την προσαρμογή τους στην ελληνική γη με στόχο να δοθεί καλλιεργητική …γραμμή στους νέους αγρότες.

Έτσι σήμερα πολλοί Έλληνες αναγνωρίζουν και καταναλώνουν τα γκότζι μπέρι και τη στέβια.  Αντίθετα τον δίκταμο, τον λυκίσκο, τη μέλισσα ή το φλισκούνι, αυτοφυή βότανα της ελληνικής φύσης, λίγοι τα γνωρίζουν και τα γεύονται.

Συνέπεια της αμέλειας, της αδιαφορίας ή των διαφορετικών στόχων και προτεραιοτήτων της ελληνικής αγροτικής πολιτικής των τελευταίων δεκαετιών, ορισμένα πολύτιμα και μοναδικά αρωματικά και φαρμακευτικά φυτά σπεύδουν να τα κατοχυρώσουν οι γείτονές μας, όπως οι Τούρκοι και οι Βούλγαροι αλλά και οι Ισπανοί, οι Ισραηλινοί κ.ά. Αυτό έχει συμβεί με ορισμένα υποείδη ρίγανης ή με το τσάι του βουνού και το θυμάρι.

Ένας από τους λόγους που οδήγησαν στον περιορισμό της ανάπτυξης του τομέα, όπως αναφέρει στο «Βήμα» η  διευθύντρια στα Ινστιτούτα Φυτικής Παραγωγής της Βόρειας Ελλάδας του Ελληνικού Γεωργικού Οργανισμού «Δήμητρα» (ΕΛΓΟ «Δήμητρα») Δρ. Ελένη Μαλούπα ήταν η αδυναμία εγγραφής στον εθνικό κατάλογο ποικιλιών, του φυτικού υλικού που συλλέχθηκε από τη φύση με τη δικαιολογία ότι αυτό δεν αποτελεί προϊόν βελτίωσης (με κλασικές διαδικασίες όπως διασταυρώσεις, υβριδισμός κ.λπ.). Το γεγονός αυτό, σύμφωνα με την ερευνήτρια, «οδηγεί στην αδυναμία πιστοποίησης και κατοχύρωσης δικαιωμάτων στο χώρο».

Από τα 6.000 αυτοφυή φυτικά είδη και υποείδη της  χώρας, περίπου 1.800 είναι αρωματικά και φαρμακευτικά. «Από αυτά, περίπου 300 μπορούν άμεσα να αξιοποιηθούν, εκ των οποίων 30  με 50 είδη αξιοποιούνται σήμερα χωρίς να είναι πιστοποιημένα», επισημαίνει η κυρία Μαλούπα.

Η πιστοποίηση εκτός από προστιθέμενη αξία στο προϊόν, θα δώσει στον παραγωγό τη δυνατότητα να επιλέξει το είδος που θα καλλιεργήσει. Για παράδειγμα, στη χώρα μας φύονται πέντε είδη φασκόμηλου με σημαντικές διαφορές ως προς τη σύσταση των αιθέριων ελαίων και των δραστικών συστατικών τους. Η ρίγανη στη Βόρεια Ελλάδα έχει 2% – 4% αιθέριο έλαιο, ενώ το ίδιο είδος της Κρήτης μπορεί να φτάνει και στο 8,5%.

«Το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και μάλιστα με έναν υπουργό επιστήμονα, ειδικό στα θέματα αυτά, όπως ο καθηγητής Αθανάσιος Τσαυτάρης, θα πρέπει να προσπαθήσει αυτούς τους διαφορετικούς χημειότυπους των αρωματικών φυτών να τους καταχωρίσει σε έναν Εθνικό Κατάλογο. Έτσι, όταν οι γεωργοί ζητούν πολλαπλασιαστικό υλικό, ανάλογα με την περιοχή, θα μπορούμε να δίνουμε το κατάλληλο είδος και χημειότυπο», σημειώνει η κυρία Μαλούπα. Και προσθέτει: «Αυτό θα το πετύχουμε, συνεργαζόμενοι με τα Ερευνητικά Ινστιτούτα,  με τους φυτοριούχους ,οι οποίοι μπορούν να κάνουν μαζική αναπαραγωγή και τα Πανεπιστήμια. Στο δικό μας Εργαστήριο Προστασίας και Αξιοποίησης Αυτοφυών και Ανθοκομικών Ειδών έχουμε 2.500 κωδικούς. Εάν φτιάξουμε έναν Εθνικό Κατάλογο, θα δώσουμε τη δυνατότητα στους ιδιώτες να κάνουν επισήμως αναπαραγωγή. Να πάρουν π.χ. έναν χημειότυπο ρίγανης, να τον αναπαράγουν και να του δώσουν ένα όνομα. Έτσι ο παραγωγός δεν θα παράγει απλώς ρίγανη αλλά την τάδε ρίγανη η οποία έχει συγκεκριμένα χαρακτηριστικά και ιδιότητες».

Σήμερα, ο γεωργός ο οποίος θέλει να καλλιεργήσει αρωματικά και φαρμακευτικά φυτά πρέπει να απευθυνθεί στον τοπικό γεωπόνο ο οποίος όμως μπορεί να τον προμηθεύσει με σπόρους από την Ιταλία, τη Βουλγαρία ή από αναξιόπιστες πηγές, γεγονός που ενδέχεται να οδηγήσει σε αποτυχία της καλλιέργειας. Κι αυτό διότι, όπως εξηγεί η κυρία Μαλούπα, τις περισσότερες φορές ο «σπόρος» ήταν ακατάλληλος. «Για παράδειγμα η ιταλική ρίγανη μπορεί να μην έχει καθόλου έλαιο», υποστηρίζει.

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση ενός καλλιεργητή ρίγανης στη Σαντορίνη, ο οποίος πέρυσι μεταφύτευσε σπορόφυτα προερχόμενα από φυτώριο. Όμως, μετά από έναν χρόνο, τα φυτά εμφανίζουν γενετική παραλακτικότητα και τουλάχιστον τέσσερις διαφορετικούς τύπους φυτού, με συνέπεια να μην έχει ομοιομορφία στην παραγωγή του καθώς άλλα φυτά είναι ανθισμένα, άλλα έχουν λιγότερο άρωμα, άλλα δεν έχουν ανθίσει καθόλου με συνέπεια να αντιμετωπίζει πρόβλημα στην παραγωγή.

Παράλληλα, η έλλειψη Εθνικού Καταλόγου στερεί από τα Εργαστήρια του κράτους πολύτιμα έσοδα καθώς δεν μπορούν να πωλούν σε ιδιωτικά φυτώρια, πολλαπλασιαστικό υλικό για αναπαραγωγή. «Έχουμε πολλά αιτήματα από φυτοριούχους, εδώ και 1,5 χρόνο. Μας ζητούν το μητρικό φυτό και το πρωτόκολλο αναπαραγωγής αλλά δεν μπορούμε να το δώσουμε», τονίζει η κυρία Μαλούπα.

Τα …προνομιούχα ελληνικά αρωματικά φυτά

Τις τελευταίες δεκαετίες έγινε μια σειρά προσπαθειών _ αποτυχημένων στην πλειονότητά τους _ να επεκταθεί η καλλιέργεια των αρωματικών φυτών στη χώρα μας. Οι λόγοι αποδίδονται στη έλλειψη επιχειρηματικής στρατηγικής και υποδομών. Εντούτοις, όπως εκτιμά η κυρία Μαλούπα, μπορούν να καλλιεργηθούν σε επιχειρηματική βάση.

Στην Ελλάδα, από τα 39 εκατ. στρέμματα καλλιεργήσιμης γης, μόνο στα 17.000 στρέμματα καλλιεργούνται αρωματικά και φαρμακευτικά φυτά.

Η καλλιέργειά τους πάντως θα μπορούσε να εξελιχθεί σε έναν από τους δυναμικούς τομείς γεωργικής παραγωγής. Αυτό φαίνεται από την εμπορική επιτυχία του κρόκου Κοζάνης και της μαστίχας Χίου,  τα οποία αποτελούν τα δύο κορυφαία προϊόντα του κλάδου. Σε αυτό βεβαίως βοήθησε αφενός ο χαρακτηρισμός τους ως ΠΟΠ (Προϊόν Προστατευόμενης Ονομασίας Προέλευσης) και αφετέρου το γεγονός ότι έχουν οργανωμένη παραγωγή, επεξεργασία, τυποποίηση και εμπορία.

Εξίσου, καλή πορεία στις αγορές έχει και η καλλιεργημένη ρίγανη. Όμως, πολλά είδη αρωματικών – φαρμακευτικών φυτών συλλέγονται απευθείας από τη φύση και διακινούνται στην αγορά αν και έχουν ιδιαίτερα περιορισμένη εξάπλωση. Όσον αφορά το τσάι του βουνού, όπως λέει η κυρία Μαλούπα, το είδος Sideritis clandestina είναι ενδημικό στην Πελοπόννησο ενώ το Sideritis euboea και το Sideritis syriaca subsp. Syriaca αυτοφύονται, αποκλειστικά, στην Εύβοια και στην Κρήτη, αντίστοιχα.

Η ελληνική χλωρίδα είναι πλουσιότατη και περιλαμβάνει έναν ιδιαίτερα αξιόλογο αριθμό σπάνιων ειδών που απαντούν μόνο στον ελλαδικό χώρο. Έτσι, εμφανίζονται στη χώρα μας ως αυτοφυή είδη, μερικά από τα πλέον εξαιρετικά μπαχαρικά, βότανα και αρωματικά φυτά στον κόσμο, όπως η ρίγανη, το θυμάρι, το τσάι του βουνού, η μέντα, το φασκόμηλο, ο δίκταμος και πολλά άλλα. Δεν είναι τυχαίο ότι η εταιρεία που παρασκευάζει το Martini αγοράζει σχεδόν όλη την εγχώρια παραγωγή δίκταμου.

Υπάρχουν ωστόσο σοβαροί κίνδυνοι, οι οποίοι απειλούν την ποικιλότητα αυτών των ειδών τόσο στην Ελλάδα όσο και σε παγκόσμια κλίμακα. Έρευνες δείχνουν ότι πολλά από τα αρωματικά και φαρμακευτικά φυτά (ενδημικά, σπάνια, απειλούμενα και μη) συλλέγονται με ληστρικό τρόπο απευθείας από τη φύση (από αυτοφυείς πληθυσμούς) δίχως έλεγχο. Οι συλλογές αυτές γίνονται από ιδιώτες (Έλληνες και αλλοδαπούς), παράνομα, και με τρόπο που δεν επιτρέπει τη φυσική αναγέννησή τους καθώς συχνά τα φυτά ξεριζώνονται.

Η αγορά των αρωματικών φυτών

Οι ετήσιες εξαγωγές αρωματικών – φαρμακευτικών φυτών στην Ευρώπη φτάνουν τους 88.600 τόνους, με τη Γερμανία να κατέχει την πρώτη θέση με 18%. Ακολουθούν η Γαλλία και η Βουλγαρία.

Αλλά και στις εισαγωγές κυριαρχεί η Γερμανία, με 44.250 τόνους ετησίως.  Μάλιστα, οι εισαγωγές  αρωματικών φυτών στις ευρωπαϊκές χώρες γίνονται, ολοένα και περισσότερο, από άλλες χώρες την Ευρώπης, ενώ παλιότερα τις ανάγκες κάλυπταν κράτη της Ασίας και της Λατινικής Αμερικής. «Η νέα νομοθεσία για τη διασφάλιση της ποιότητας κάνει τους Ευρωπαίους παραγωγούς περιζήτητους, καθώς η ποιότητα των προϊόντων είναι ανώτερη σε σχέση με τα αντίστοιχα αρωματικά φυτά της Κίνας», αναφέρει η κυρία Μαλούπα.

Τα τελευταία χρόνια, στις ανεπτυγμένες χώρες, η ζήτηση για φάρμακα, καλλυντικά, διαιτητικά προϊόντα, ροφήματα, αρωματοθεραπευτικά έλαια με συστατικά φυτικής προέλευσης διαρκώς αυξάνεται. Σύμφωνα με την κυρία Μαλούπα, στη Γερμανία η κατανάλωση «φυσικών» φαρμάκων έχει αυξηθεί κατά 25% εις βάρος των συμβατικών φαρμάκων.

Η ισχύς εν τη ενώσει

Τα θεμέλια για την ανάπτυξη του κλάδου των ελληνικών αρωματικών και φαρμακευτικών φυτών φιλοδοξεί να βάλει η Ένωση Αρωματικών Φαρμακευτικών Φυτών Ελλάδας (Association for Medical and Aromatic Plants of Greece), η ίδρυση της οποίας μπαίνει στην τελική ευθεία.

Όπως επισημαίνει, ένα από τα μέλη της Ομάδας Πρωτοβουλίας, η γεωπόνος – βιοτεχνολόγος, ειδική στην αναπαραγωγή φυτών,  κυρία Κατερίνα Γρηγοριάδου, στην επόμενη συνάντηση που θα γίνει στις 8 Ιουνίου στη Λάρισα για την παρουσίαση του καταστατικού της νέας Ένωσης, αναμένεται να υπάρξει συμφωνία για τη ίδρυσή της.

Στόχος είναι να συμπεριλάβει όλους τους συντελεστές του κλάδου (παραγωγούς πολλαπλαστιαστικού υλικού, καλλιεργητές, μεταποιητές κ.ά.) και να προωθήσει τα αρωματικά φαρμακευτικά φυτά στη διεθνή αγορά, να δημιουργήσει πλατφόρμα επικοινωνίας με την Ένωση Ευρωπαίων καλλιεργητών αρωματικών φυτών, πιέζοντας για την επίλυση των βασικών προβλημάτων του κλάδου τα οποία σχετίζονται με τις καταγραφές, τη δημιουργία εθνικού καταλόγου, την έρευνα κλπ.

Οι ιδιότητες των αρωματικών και φαρμακευτικών φυτών της Ελλάδας 

Τα αρωματικά – φαρμακευτικά φυτά χρησιμοποιούνται από την αρχαιότητα έως σήμερα είτε ως ξηρό ή χλωρό φυτικό υλικό, είτε ως αιθέριο έλαιο.

Δενδρολίβανο (αυτοφυές στα Κύθηρα και στην περιοχή Ριτσώνας- Χαλκίδας)

Τα φύλλα του αποτελούν παραδοσιακό φαρμακευτικό προϊόν για την ανακούφιση της δυσπεψίας και των ήπιων διαταραχών του γαστρεντερικού σωλήνα. Χρησιμοποιείται ως εφιδρωτικό, διουρητικό, εμμηναγωγό, τονωτικό, για την αντιμετώπιση της κεφαλαλγίας, σε διαστρέμματα, μώλωπες κλπ.

Δίκταμος (ενδημικό της Κρήτης)

Περιέχει ποικιλία χημικών συστατικών. Το αιθέριο έλαιο περιέχει θυμόλη, καρβακρόλη και καμφορά (ουσίες που προσδίδουν στο φυτό τις θεραπευτικές του ιδιότητες). Αποτελεί πλούσια πηγή φαινολικών ενώσεων. Εμφανίζει επουλωτικές και στυπτικές ιδιότητες, καταπραΰνει τους πόνους του στομάχου και των εντέρων. Καταπολεμά την κακοσμία του στόματος και βοηθάει στην αντιμετώπιση της ουλίτιδας. Μεταξύ άλλων, έχει διουρητικές, αντιμικροβιακές και άλλες ιδιότητες.

Δυόσμος

Ο Διοσκουρίδης, ο Ιπποκράτης και ο Πλίνιος το ανέφεραν συχνά ως φυτό με μεγάλη φαρμακευτική αξία. Από τον 6ο αιώνα, χρησιμοποιείται σε κρέμες καθαρισμού δοντιών. Η μυρωδιά του απομακρύνει τα ποντίκια.  Το αιθέριο έλαιο των φύλλων είναι αντισηπτικό, αν και τοξικό σε μεγάλες δόσεις.

Ελληνικό θυμάρι

Είναι αντιπυρετικό, αντισηπτικό, αντιμικροβιακό, αποχρεμπτικό, αντισπασμωδικό και ιδανικό για λοιμώξεις του κατώτερου αναπνευστικού. Αποτελεί συστατικό σκευασμάτων για νευραλγίες, εισπνοές και την αντισηψία του στόματος. Μειώνει τα επίπεδα της χοληστερίνης και των τριγλυκεριδίων του αίματος.

Κρίταμο

Είναι φυτό γνωστό από την αρχαιότητα για τις θεραπευτικές του ιδιότητες. Είχε χρησιμοποιηθεί στη λαϊκή θεραπευτική ως αντισκορβουτικό και διουρητικό, λόγω της μεγάλης περιεκτικότητάς του σε βιταμίνη C, καροτενοειδή και φαινολικές ενώσεις. Τα εκχυλίσματα κρίταμου περιέχουν, μεταξύ άλλων φαινολικών ουσιών, χλωρογενικό οξύ μια ουσία με αντιικές, αντιφλεγμονώδεις και ανοσολογικές ιδιότητες.

Λεβάντα

Έχει αντισηπτικές και επουλωτικές ιδιότητες ενώ το άρωμά της διώχνει τον σκώρο. Θεωρείται ότι ενεργεί κατά του βήχα, του άσθματος, του κοκίτη, της γρίπης και της λαρυγγίτιδας. Δρα ως χαλαρωτικό. Είναι ιδανικό για τις αϋπνίες και το στρες, βοηθά τις ημικρανίες και τους πονοκεφάλους. Αποτελεί παραδοσιακό  προϊόν για την ανακούφιση των ήπιων συμπτωμάτων του άγχους και της ψυχικής εξάντλησης και είναι υπναγωγό.

Μέλισσα ή μελισσόχορτο

Υπάρχουν κρέμες στο εμπόριο με εκχύλισμα του φυτού για την θεραπεία του ιού του απλού έρπητα. Αποτελεί παραδοσιακό προϊόν για την ανακούφιση ήπιων συμπτωμάτων ψυχικού στρες και την  συμπτωματική θεραπεία ήπιων γαστρεντερικών διαταραχών (περιλαμβανομένου του τυμπανισμού και του μετεωρισμού).

Μέντα

Χρησιμοποιείται στη λαϊκή θεραπευτική διότι έχει σπασμολυτικές, αντιφλεγμονώδεις, τονωτικές, αντιμικροβιακές και αιμοστατικές ιδιότητες. Ως αφέψημα ή ως αιθέριο έλαιο είναι αναλγητικό, δρα κατά της αϋπνίας, βοηθά σε πονοκεφάλους. Χρησιμοποιείται στις οδοντόπαστες, σε προϊόντα στοματικής υγιεινής καθώς και σε τσίχλες. Τα φύλλα της  αποτελούν παραδοσιακό  προϊόν για την ανακούφιση από πεπτικές διαταραχές (δυσπεψία, φούσκωμα).

Ελληνική ρίγανη

Δρα ως αντισηπτικό, αντισπασμωδικό,  αποχρεμπτικό, διεγερτικό, τονωτικό κλπ. Χρησιμοποιείται σε κρυολογήματα, ήπιες εμπύρετες ασθένειες, δυσπεψία, δυσμηνόρροια. Είναι ισχυρό καταπραϋντικό, γι΄ αυτό δεν πρέπει να λαμβάνεται σε μεγάλες δόσεις. Το αιθέριο έλαιο του φυτού χρησιμοποιείται για εντριβές σε περιπτώσεις βρογχίτιδας, άσθματος, αρθρίτιδας και μυϊκού πόνου. Μερικές σταγόνες αιθέριου ελαίου συχνά ανακουφίζουν από τον πονόδοντο.

Σατουρέγια ορέων ή θρούμπι

Η σύσταση αιθερίων ελαίων του φυτού όπως και η ποσότητά τους εξαρτάται από τις βιοκλιματικές ζώνες (μεσογειακή, υπομεσογειακή και εύκρατη) όπου φύεται.  Ολόκληρο το φυτό, καθώς και το αιθέριο έλαιο και τα εκχυλίσματά του χρησιμοποιούνται στην παραδοσιακή ιατρική ως φάρμακο για το πεπτικό σύστημα, ως αφροδισιακό, βακτηριοκτόνο και μυκητοκτόνο.

Τσάι του βουνού

Υπάρχουν τρία ενδημικά είδη: ο σιδερίτης ή μαλοτήρα που φύεται στην  Κρήτη, το τσάι Ολύμπου και το τσάι Παρνασσού ή τσάι Βελουχιού. Χρησιμοποιούνται από αρχαιοτάτων χρόνων στην λαϊκή θεραπευτική, λόγω της αντιφλεγμονώδους, αντιρρευματικής, αντιμικροβιακής και ήπιας αντιμυκητιακής δράσης τους.  Στην Ελλάδα, καθώς και στην Τουρκία είδη του γένους χρησιμοποιούνται συχνά ως αφέψημα καταπραϋντικό του στομάχου, θερμαντικό, τονωτικό, διουρητικό, κατά των κρυολογημάτων και αγγειοπροστατευτικό.

Ελληνική φασκομηλιά

Οι πρόγονοί μας το χρησιμοποιούσαν σαν πολυφάρμακο και το αναφέρουν ο Διοσκουρίδης, ο Αέτιος, ο Ιπποκράτης και ο Γαληνός. Παλιότερα μασούσαν φύλλα φασκόμηλου για να καθαρίσουν τα δόντια τους. Αποτελεί σημαντική πηγή ροσμαρινικού οξέος, το οποίο παρουσιάζει μια σειρά από βιολογικές δράσεις:  αντιιική, αντιβακτηριακή, αντιφλεγμονώδη και αντιοξειδωτική. Βοηθά στην ήπια δυσπεψία, στην ανακούφιση της υπερβολικής εφίδρωσης, στη συμπτωματική θεραπεία φλεγμονών στο στόμα ή το λαιμό, στην ανακούφιση των φλεγμονών του δέρματος.

Πηγή: Δρ. Ελένη Μαλούπα, Δρ. Κατερίνα Γρηγοριάδου, Δρ. Διαμάντω Λάζαρη και Δρ. Νικόλαος Κρίγκας: «Καλλιέργεια, μεταποίηση και διασφάλιση ποιότητας των ελληνικών αρωματικών – φαρμακευτικών φυτών».

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s